Naamsoverdracht / Name giving

De families met de naam Mengerink zijn, naar bronnen aanduiden, tot vele honderden jaren in het verleden traceerbaar. En de naam zélf nog veel verder. Tot dusver zijn aanwijzingen gevonden welke teruggaan tot 1298. Familienamen van vóór 1811 kunnen niet meer eenduidig worden getraceerd via overheidsadministraties. Er is geen 100% zekerheid dat afstamming in mannelijke lijn, en dus overdracht van de familienaam Mengerink via bloedverwantschap, helemaal zuiver is. De oorzaak hiervoor is dat familienamen vóór 1811, en soms zelfs tot tientallen jaren daarna, in hoofdzaak via drie wegen werden overgedragen:

  • Via de bloedlijn, dus van vader op zoon. Vanaf 1811 tot heden is deze wijze van overdracht heel nauwkeurig te volgen.
  • Doordat mensen met andere familienamen huwelijksrelaties met een Mengerink kregen en de naam Mengerink aannamen (zodra Napoleon in 1811 opdroeg een familienaam te kiezen, namen deze mensen vaak ook de naam Mengerink aan, ofschoon ze oorspronkelijk anders heetten).
  • Doordat in de periode in en vlak na 1811 mensen zonder een specifieke geslachtsnaam er één aannamen. Een reden was dat men met andere familienamen “connectie” kregen, zoals met de naam Mengerink, bijvoorbeeld doordat ze op een erve met die naam woonden. Of doordat ze een specifiek beroep uitoefenden, of hun bijnaam tot geslachtsnaam promoveerden. Dit is dus min of meer de bewuste naamsaanneming, die eigenlijk alleen rond 1811 gebeurde.

Methode één komt verreweg het meeste voor, maar het zou me niet verbazen wanneer blijkt dat de overdracht van de naam Mengerink in zekere mate is gebeurt doordat mensen op enig moment, bijvoorbeeld bij trouwen of verhuizen, de naam van een boerderij  (erve) aannamen. De wijze van overdracht via expliciete naam-keuze (de 1811 periode) kon ik in de geraadpleegde bronnen niet aantonen.

De drie manieren van overdracht verdienen wat nadere duiding. Ik zal proberen om e.e.a. met voorbeelden te verklaren.

Overdracht van vader op zoon

De wijze van overdracht van vader op zoon spreekt voor zich. Deze wijze van overdracht is dominant bij de naam Mengerink. In enkele  gevallen is overdracht van moeder op zoon van toepassing, omdat de vader als “onbekend” geregistreerd werd.

Overdracht door naamsaanneming bij/na huwelijk

Het overgrote deel van de Mengerinks die ik traceerde waren boer of werkten bij een boer (landbouwer, boerwerker, dagloner enz.). De gezinnen hadden veel kinderen, waarvan er ook veel jong stierven. Het hebben van een oudste zoon was daardoor niet zo vanzelfsprekend als men wel denkt, bij het zien van de kindertallen per gezin. De vrouwen hadden tot ver in de negentiende eeuw een risicovol leven. Zwanger zijn, maar wel doorwerken om genoeg brood op de plank te hebben. En veel kinderen baren. Daarom zien we dat de levensverwachting van vrouwen gemiddeld nóg lager was dan die van mannen. Een man trouwde daarom vaak twee of drie keer. En over leeftijdsverschillen deed men minder moelijk dan hedentendage. Een man van 50 en een vrouw van 25 was niets bijzonders. Zie hier twee grondredenen waardoor een man soms ineens van naam veranderde:

  • Als jongman (bij eerste huwelijk) trouwde hij vaak in bij (met de dochter van) een boer die geen zonen had en nam diens naam over
  • Als oudere man hertrouwde hij met een vrouw uit een andere boerenfamilie, vaak met dezelfde reden en hetzelfde gevolg

Als zo’n man introuwde, was het bijna vanzelfsprekend dat hij vroeger of later de naam van de boederij overnam als zijn eigen geslachtsnaam. Dit kan zo ver gaan dat één man, die drie keer trouwde, ook kinderen had met drie verschillende geslachtsnamen.

Overdracht door naamsaanneming in de Franse Tijd

Rond 1811, toen de Fransen ons land bestuurden, verordonneerden de Fransen onder meer dat iedere familie die nog geen vaste familienaam had, er één moest aannemen. En iedereen moest zich laten registreren met de definitief gekozen naam. Als men nog geen geslachtsnaam had, maar alleen een patroniem voerde, kon men kiezen uit een veelheid van mogelijkheden, zoals de plaats waar men woonde, het beroep dat men uitoefende, een bijnaam, tóch het patroniem, en (vaak toegepast in Noord- en Oost-Nederland) de naam van de boerderij of het “veld” (in stadse termen: de buurt) waar men op dat moment woonde.Vele families in Nederland, zeker in Noord- en Oost-Nederland, hadden vóór 1811 geen vaste familienaam. Men hanteerde patroniemen (Janszoon, Pieterszoon, enz.), of men noemde iemand naar de boerderij of de veldnaam waar hij of zij woonde, of vandaan kwam.

Het is aannemelijk dat in de gebieden rondom Neede, de oorsprong van een aantal hedendaagse Mengerinks, de naam Mengerink op die wijze werd toegekend aan minstens één familie met tot dat moment geheel andere “familienaam”. We doelen op Jannes Mengerink en Janna Zaadnoort, tot ca. 1800 bekend als Scholten en de voorouders van Jannes als Hallers. Dat was waarschijnlijk omdat ze op dat moment op de boerderij “Erve Mengerink” in de Hoonte woonden.

We moeten wel aantekenen dat de achternamen rond 1811 al wel zover stabiel waren dat er relatief weinig échte naamswijzigingen voorkwamen. Ik schat het percentage gezinnen dat in of vlak na 1811 een andere achternaam ging dragen als voorheen, op niet meer dan 10%. We moeten deze methode van naamsoverdracht dus niet overschatten.

Nawoord

Wie in deze streken is geboren en getogen is de uitdrukking “woar bu’j van ?” (waar ben je van, van welke familie/boerderij ben je) heel bekend. Tweede stereotype vraag is meestal: “Woar kom’ie vandan ?”. Men duidde personen vaak aan met de plaats waar men hem of haar kon vinden: Herman van’n Menger, Berta oet ’t Veld, Jannes van ’n Brook’n, enz. Ook bijnamen konden hiervoor dienen, zoals de benaming “Mina van ’t Mes” aantoont: zij was klaarblijkelijk afkomstig van een familie (of had een vader, broer, …) die het hanteren van een “mes” … (maar het zou ook gewoon een slager kunnen zijn , of een persoon met een scherpe tong …). En uiteraard deden beroepen zoals molenaar (Mulder), timmerman (Timmer) enz. een duit in het naamzakje. Menig persoon nam in 1811 zijn beroepsaanduiding als geslachtsnaam aan. Maar los van de van overheidswege opgedrongen naamgeving, ging men nog lang zijn gang op naamgebied. Bijnamen bleven nog heel lang belangrijker dan de geslachtsnaam. Zelfs tot in onze tijd zien we dat terug. Lees maar eens de namen en bijnamen in de overlijdensadvertenties.

Er woonden aan het begin van de 19e eeuw in en rondom Neede reeds vele families met de naam Mengerink. Het bewijs daarvoor is het bevolkingsregister van Neede, waar bij de aanvang van de bevolkingsadministratie tientallen personen met die familienaam werden ingeschreven. Onderzoek leerde mij dat hierbij zowel “Mengerinks van oudsher” voorkomen, als “Mengerinks door naamgeving”. Bekend is de situatie van enkele Amerikaanse Mengerinks, waarvan de voorouders in 1871 naar de USA emigreerden: hun voorvaderen kenden ook de namen Scholten en nog eerder Hallers. Aangenomen mag worden, en bronnen tonen dat ook aan, dat zij de naam Mengerink aannamen in de Franse tijd.The family name Mengerink can be traced back many centuries in the past, up to the 13th century at least. Thus far there is proof that the name goes back to 1298. Family names from before 1811 can not be traced back in municipal registers, only in church registers which is less reliant. There is not a 100% garantuee that descendants with the same family name are also blood related. The main cause for this problem is that before 1811 families were often called by the name of the farm or estate they lived on, rather then by their official last name (which by the way many people didn’t have at all).

There were mainly three ways of inheriting a family name Mengerink (but this goes for the far majority of family names in the eastern Netherlands):

  1. By blood relation (from father to son). Since 1811 up to now this is the only way a family name can be inherited.
  2. Because people with different family names married into a Mengerink family (marrying the daughter of a Mengerink) and adopted the name Mengerink (in 1811 the French occupants ordered everybody who didn’t have an official family name to adopt a name).
  3. Because in the years before 1811, people had some relation with someone called Mengerink (not specifically a marriage). Such relation could be that he or she lived in the same house as a Mengerink family, married a Mengerink and/or worked for a Mengerink for many years.

It is worth while searching for the common methods of namegiving, if at all traceble. I do have some name adoption certificates originating from the Municipal Office of Neede, saying that Mengerinks kept Mengerink as their official last name. It doesn’t say too much, because they might not have mentioned their former last names, if they had any at all. It is a well accepted fact that most people that lived before 1811 took over the farm or estate name as their last name or carried a patronym (“son of …”) as their surname. It is only after 1830, when namegiving was finally regulated by official law, that we can trust official registers for 99%. There is always this 1% chance of misspelling  because everything was in handwriting.

Naming from father to son

This way of inheriting a family name should be clear to everyone. The official administrations from 1811 and later and the church registers from before 1811 contain a wealth of information which can lead to structured information, but only after intense research and reworking of the “bare” data.

Naming through “free” name choice at/after marriage

The majority of the Mengerinks I traced back in registers were farmer or worked for a farmer. Families had many children, of which many died at young age. To have an “oldest son” is not as obvious as many consider it to be. Until far into the 19th century, women had a very risky life, even more then men. Being pregnant often, but work through pregnancy to get the money the family needed to survive. Giving birth to many children. That’s why we see that the average age to die for women was even lower then men. Therefor it was common for men to married twice of even three times. Large age differences between man and wife were common and we see a lot of families were there are children of three wives.

Here we have two basic reasons why men often changed family names:

  • As a young man (first marriage) he married the daughter of a farmer who had no sons and gradually began to use the father-in-law’s name, or the farms name.
  • As an older man he remarried with the daughter of some other farmer, often with the same effect: a name change

When such a man married into a farm, it was almost evident that sooner or later he would start to use his family-in-law’s name. So if such a man married three time, you might find him with three different names as a father in the birth registers.

Obtaining a name by name adoption in the French Period

Around 1795, when the French occupied our country (The Netherlands were a province of France), the French implemented French Law in many aspects of life. Among the last they did was to order, in 1811, every family that didn’t have an official family name, to adopt one. People could choose from a large number of sources, varying from a non-official last name they already had (most common: a patronym), via the name of the farm they lived on, the village they lived in or the profession they had, up to full nonsense names like “Koekjesbakker” (Baker of Cookies) “Naaktgeboren” (Born Naked), “Niemandal” (Nobody) or even worse: “Poepjes” (Shittie). Many of those who took funny names regretted this later, to discover they couldn’t change it but with the permission of the King himself. There still is a law up to today, that allows people to change their last name because it suggests something they don’t like !

An important source for namegiving was the place people lived in. Even nowadays, many hundreds of thousands of Dutch people have names that go back to towns, etc., were their ancestors originated from. Examples are: Van Coeverden (from Coevorden, a little town in the south of the province of Drente), Van Dalen (Dalen is a village near Coevorden), Van Barneveld (a small town in the centre of the country), Van Zuylen (Zuylen is also a little town).

A nice example is also the American president Franklin D. Roosevelt: his name litteraly means: “Rozenveld” (field of roses) and originates in the Dutch 16th and 17th century, when rose gardens were such a “rich and famous” hype that people were named after such a “rose garden”. The name was Americanised when his ancestors came to the USA.

Also the name Mengerink must have been adopted by a number of families. The best example perhaps is the Mengerink family living in the USA today (mainly in the States Ohio and Michigan): when their ancestors emigrated to the USA the three brothers who founded three American family lines had Mengerink as their last official name. But tracing back their ancestors, the name Scholten arises shortly before the 1830’s. These people that were called Scholten must have adopted the name Mengerink as their official last name, for some yet unknown reason. It is now almost certain that Jannes Mengerink and Janna Zaadnoort, their parents, lived on the farm called Mengerink in the hamlet of Hoonte, a mile south-west of Neede. Jannes was born Scholten, but adopted the Mengerink name (the farms name) when the French forced him to decide which official name to take.

Around the beginning of the 19th century there lived a lot of families with the name Mengerink, in Neede and surroundings. The proof of this lies in the Municipal Archives of Neede, where at the beginning of the official Municipal Registration (1811) many Mengerinks had their names officially registered.

Naming through “nicknames”, “patronyms” or “connections”

Many families, certainly before 1800, didn’t have an official family name. This applies even more to the Eastern and Northern parts of The Netherlands. In the Western and Southern parts of the country, family names were common as of the 17th century (the reason is that in those parts of the country the cities were larger and city rulers had more influence to what people were allowed to). Very common was the “patronym” naming convention, which stands for the transferring of first names to last names from father to son. An example is our famous painter Rembrant. His full name was Rembrant Harmensz. van Rijn, which in fact means: Rembrant, son of Harmen (the “z.” stands for “zoon”, son), also known as “Van Rijn”. This Van Rijn was merely an add-on to the more common namegiving “Rembrant Harmensz.”.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Mister Spy Was Here